Amerykański bombowiec B–17G „Candie”, który w grudniu 1944 roku awaryjnie lądował pod Krakowem, jest dziś symbolem polsko–amerykańskiego braterstwa broni rozpoczętego w czasie II wojny trwającego do dziś. Dzięki pasjonatom historii i zaangażowaniu Stowarzyszenia MANKO – Głos Seniora pamięć o tej zalodzę i wielu innych została ocalona od zapomnienia. W ramach ogólnopolskiej kampanii „Nieznani Bohaterowie Niebios”, powstało kilkanaście reportaży przypominających, często dramatyczne, losy lotników niosącym wolność Europie i nadzieje żołnierzom Armii Krajowej. Są one dostępne na portalu www.bombowce.pl, tworzonym przy udziale seniorów, historyków oraz lokalnych i polonijnych społeczności.

Bitwa o śląskie paliwo

W połowie stycznia 1943 na konferencji w Casablance alianci postanowili zrobić wszystko, aby Niemcom zakręcić „kurki” z paliwem do silników. W 1944 r. przeprowadzonych zostało kilkanaście bombardowań fabryk syntetycznej benzyny i smarów zlokalizowanych na Śląsku. Rozpoczęła się „bitwa o śląskie paliwo”. Bitwa została wygrana i pozbawiła Niemców paliwa. Wzięło w niej udział tysiące amerykańskich lotników, wśród nich także żołnierze pochodzenia polskiego.

Ostatnia misja

26 grudnia 1944 w południe z lotniska 15 Armii Sił Powietrznych USA z Włoch wystartowała ostatnia misja bombowa z zadaniem zbombardowania fabryki syntetycznej benzyny w Blachowni Śląskiej (Blechhammer). Wśród kilkuset samolotów znalazł się czterosilnikowy bombowiec B 17 o imieniu własnym Candie z dziesięcioosobową załogą na pokładzie i kilku tonami bomb. Samolot został uszkodzony nad celem przez niemiecką obronę przeciwlotniczą.

Lotnicy zorientowali się, że mocno uszkodzony samolot nie wróci do Włoch i zdecydowali szukać ratunku na najbliższym sowieckim lotnisku. Mijający Kraków samolot został ponownie ostrzelany przez kolejowe działo niemieckiej artylerii przeciwlotniczej z rejonu Płaszowa. Dowódca por. pil. Harry O. Filer rozpoczął poszukiwania dogodnego miejsca do wykonania awaryjnego lądowania. Wybierał równię ogniową Fortu Borek 52 na Borku Fałęckim. Lekko wznoszący się teren pozwolił samolotowi stopniowo wytracić prędkość i zapobiegł jego eksplozji. Dzięki mistrzowskiemu lądowaniu cała załoga przeżyła. Uszkodzony bombowiec został przejęty przez Niemców, a amerykańscy lotnicy trafili do niewoli. Przebywali w obozach jenieckich na terenie Rzeszy, jednak wszyscy doczekali końca wojny i wrócili do Stanów Zjednoczonych.

Według szacunków w trakcie kampanii nalotów nad południową Polską 15. Armia Powietrzna USA utraciła około 220 samolotów i blisko 600 lotników.

Świadkowie i dokumentacja

Lądowanie „Candie” zapisało się w pamięci mieszkańców południowych dzielnic Krakowa. Jednym ze świadków był Tadeusz Zaraska z Kobierzyna, który zapamiętał moment, gdy „wielki srebrny samolot” osiadł na przedpolu fortu. W archiwum Muzeum AK przechowywane się również inne relacje światków. Lądowanie zostało również udokumentowane na unikatowych fotografiach wykonanych na zlecenia wywiadu AK przez artystę grafika Krzysztofa Trzebickiego i Irenę Marcinkowską-Halicką.

To właśnie takie materiały, zdjęcia, relacje świadków, archiwalia pozwoliły Szymonowi Serwatce a później Krzysztofowi Wielgusowi na identyfikację maszyny i odtworzenie losów załogi. Od 15 lat najpierw w salach parafii św. Rafała Kalinowskiego a później w Klubie Kultury Kliny w Forcie Borek odbywa się w styczniu Muzyczne Spotkanie Lotnicze dedykowane amerykańskim lotnikom.

„Candie” w historii walk o Polskę

Nalot, w którym uczestniczył B–17G „Candie”, był częścią jednej z najważniejszych operacji lotniczych II wojny światowej. Od lipca do grudnia 1944 roku amerykańskie lotnictwo przeprowadziło szesnaście dużych nalotów na śląskie zakłady paliwowe, z udziałem tysięcy samolotów. W ich wyniku produkcja benzyny syntetycznej została całkowicie sparaliżowana, co wyraźnie skróciło II wojnę światową.

W działaniach tych istotną rolę odegrał również polski wywiad Armii Krajowej, który dostarczał alianckiemu lotnictwu precyzyjnych danych o celach bombardowań. Była to kolejna forma współpracy polsko–amerykańskiej, prowadzonej w warunkach konspiracji i ogromnego ryzyka.

Dziś coraz częściej i wielu miejscach przypomina się te wydarzenia. Okazują się nowe książki, opracowania i filmy. Powstają nowe izby pamięci, a lokalne społeczności spotykają się przy pomnikach honorujących lotników.

Pamiętajmy, że spośród 41 802 lotników Sił Powietrznych Stanów Zjednoczonych poległych w Europie, co dwudziesty zginął nad ziemiami polskimi.

W okresie II wojny światowej nad Polską zestrzelono kilkaset alianckich bombowców niosących wsparcie walczącej Polsce. Zginęło w nich ponad 5000 lotników różnych nacji m.in. Brytyjczyków, Amerykanów, Kanadyjczyków, Australijczyków, Nowozelandczyków i żołnierzy z RPA — wśród nich także piloci polskiego pochodzenia, którzy wstępowali do alianckich formacji lotniczych, aby wspólnie bronić swojej ojczyzny i okupowanej Europy.

Nie możemy o nich zapomnieć.
Poznawajmy ich historie i przekazujmy je dalej.

Historię tego samolotu i jego załogi opowiadają dwa reportaże :

Katastrofa Latającej Fortecy B-17 – ,,Candie”- Kraków, w serii Nieznani Bohaterowie Niebios, odc 4. – https://www.youtube.com/results?search_query=b+17+candie

Było nie mineło. Historia bombowca Boeing B-17 „Candie” – https://www.youtube.com/watch?v=BNJ4YAqa2A8

Materiały projektu dostępne są w folderze:

https://glosseniora.pl/wp-content/uploads/nieznani-2_www-1.pdf

Serdecznie dziękujemy naszemu Ambasadorowi, dr. Krzysztofowi Wielgusowi, za nieocenione wsparcie i zaangażowanie w realizację projektu.

Cześć i chwała Bohaterom.

Linki do partnerów naszej kampanii:

• Muzeum Lotnictwa Polskiego
• Muzeum Armii Krajowej
• Krakowscy Seniorzy Lotnictwa
• Krakowski Klub Seniorów Lotnictwa
• Fundacja imienia Tadeusza Kościuszki w Krakowie
• Prywatne Muzeum Polsko-Amerykańskie
• Stowarzyszenie „Blechhammer – 1944”
• Wiejski Ośrodek Kultury w Ochotnicy Górnej
• GOSP w Sękowej
• Jeleniogórskie Centrum Kultury
• Gminna Biblioteka Publiczna w Korzennej
• Centrum Kultury Podgórza
• Ośrodek Kultury Gminy Tomice
• Szkoła Podstawowa nr 4 z Oddziałami Integracyjnymi
• Szkoła Podstawowa z Oddziałem Przedszkolnym im. św. Franciszka z Asyżu w Poskwitowie
• Państwowa Szkoła Muzyczna I stopnia im. Z. Noskowskiego w Krzeszowicach
• Szkoła Podstawowa nr 5 im. Jana Matejki w Bochni
• Wydawnictwo STRATUS

Zdjęcie: Archiwum Krzysztofa Wielgusa, Muzeum Armii Krajowej, kanał Głos Seniora TV

Autorzy: Emilia Witkowska, Robert Springwald