Cmentarz na Rossie w Wilnie. Polonijna nekropolia pamięci i tożsamości
Jedna z najważniejszych wileńskich nekropolii – Cmentarz na Rossie – od wieków pozostaje miejscem szczególnym dla Polaków, Litwinów i Białorusinów. O jego historii, symbolice i znaczeniu dla pamięci narodowej opowiada Rajmund Klonowski, redaktor magazynu „Kurier Wileński”, ambasador Głosu Seniora, przybliżając losy miejsca, które jest nie tylko cmentarzem, lecz także żywą kroniką dziejów regionu.
Cmentarz na Rossie powstał pod koniec XVIII wieku jako pierwszy w Wilnie cmentarz o charakterze typowo parafialnym, nieprzykościelnym. Zlokalizowany został na pagórkowatym terenie, około pół kilometra od historycznego Starego Miasta. Wybór miejsca nie był przypadkowy – polodowcowy, leśny krajobraz Wileńszczyzny, a także bliskość rzek Wilii i Wilenki, narażonych na częste wylewy, wymagały zabezpieczenia grobów przed zalaniem i zniszczeniem. Wzniesienia Rossy chroniły szczątki zmarłych przed wymywaniem i profanacją, co w dawnych czasach miało ogromne znaczenie.
Obecnie Cmentarz na Rossie jest zamknięty dla nowych pochówków. Wyjątek stanowią jedynie istniejące kwatery rodzinne, w których – po uzyskaniu specjalnego zezwolenia – możliwe są kolejne pochówki. Sama Stara Rossa, wpisana do rejestru zabytków klasy zerowej, zajmuje powierzchnię około czterech hektarów. Z czasem jednak okazało się to niewystarczające – rozrastająca się nekropolia nie miała już możliwości dalszej rozbudowy. Wówczas, po drugiej stronie ulicy Powstańczej, zakupiono nowe tereny, na których powstała tzw. Nowa Rossa, stanowiąca dziś integralną część kompleksu cmentarnego.
Stara Rossa to miejsce spoczynku wielu wybitnych postaci szczególnie zasłużonych dla kultury i historii Polski. Spoczywa tu m.in. Antoni Wiwulski – architekt i rzeźbiarz, twórca wileńskiego pomnika Trzech Krzyży oraz Pomnika Grunwaldzkiego w Krakowie. Na cmentarzu pochowany jest również Marek Sokołowski, wirtuoz gitary, a także profesorowie Uniwersytetu Stefana Batorego. Szczególne miejsce zajmuje grób Władysława Syrokomli – poety i badacza kultury ludowej, nazywanego odkrywcą polskiej tradycji ludowej i jednym z duchowych prekursorów Młodej Polski. Na Rossie spoczywają także ojciec i ojczym Juliusza Słowackiego.
Jednym z najbardziej symbolicznych miejsc nekropolii jest kwatera wojskowa. To właśnie tam złożone zostało serce Józefa Piłsudskiego – Marszałka Polski i twórcy niepodległego państwa. W tej samej części cmentarza spoczywają legioniści Wojska Polskiego oraz żołnierze Wileńskiej Armii Krajowej. Część z nich została pochowana prowizorycznie po przesunięciu się frontu w 1945 roku, a godnego, pełnego ceremoniału pogrzebu doczekała się dopiero w 1993 roku, podczas rekonstrukcji kwatery. Pracami kierował prof. Edmund Małachowicz z Wrocławia – rodowity wilnianin i żołnierz Armii Krajowej, który w ten sposób oddał hołd poległym towarzyszom walki o wolność.
Na Starej Rossie znajduje się również grobowiec przywódców powstania styczniowego, zamordowanych przez władze carskie w 1864 roku. Ich szczątki odnaleziono dopiero w 2018 roku, a uroczysty pochówek z państwowymi honorami odbył się rok później – w 2019 roku – z udziałem prezydentów Polski i Litwy. Ceremonia ta stała się symboliczną manifestacją jedności czterech narodów: Polaków, Litwinów, Białorusinów i Ukraińców. Dziś grobowiec ten stanowi jeden z najważniejszych punktów Starej Rossy. Naprzeciwko niego spoczywa Jonas Basanavičius – patriarcha litewskiego odrodzenia narodowego z końca XIX wieku.
Cmentarz na Rossie pozostaje więc miejscem, w którym splatają się losy narodów, kultur i wspólnej historii. To przestrzeń pamięci, refleksji i dialogu ponad podziałami – świadectwo skomplikowanych, ale nierozerwalnych dziejów Europy Środkowo-Wschodniej.
Film, w którym o Cmentarzu na Rossie opowiada Rajmund Klonowski, redaktor „Kuriera Wileńskiego”, ambasador Głosu Seniora na Litwie, można obejrzeć pod linkiem: https://www.youtube.com/watch?v=-ervv46XLIA