Polacy na Krecie – kim są i jak powstała polonijna społeczność?
Polonia w Grecji, a szczególnie na Krecie, ma bogatą i wielowymiarową historię. O jej początkach, przemianach i codziennym funkcjonowaniu opowiada Ewa Skandalis – zasłużona działaczka polonijna, odznaczona Złotym Krzyżem Zasługi, od ponad 40 lat mieszkająca na Krecie i przez wiele lat związana z Konsulatem RP.
Pani Ewa trafiła na Kretę w 1982 roku wraz z mężem, Kostasem Skandalise, urodzonym w Polsce potomkiem greckich uchodźców wojny domowej z przełomu lat 40. i 50. XX wieku. To właśnie ta mało znana karta historii sprawiła, że tysiące Greków znalazło wówczas schronienie w Polsce, a losy obu narodów splotły się na dekady.
Rozwój Polonii w Grecji – od emigracji zarobkowej do stałego osiedlenia
Polonia w Grecji zaczęła intensywnie kształtować się w latach 80., głównie po wprowadzeniu stanu wojennego w Polsce. Grecja miała być krajem tranzytowym w drodze do USA, Kanady czy Australii, jednak wielu Polaków zdecydowało się pozostać na miejscu.
W ciągu kilku lat liczba Polaków wzrosła z około 500 osób w 1984 roku do nawet 35–50 tysięcy, a w latach 90. sięgała nawet 100 tysięcy. Polacy pracowali głównie w budownictwie, sprzątaniu, opiece oraz turystyce. Szczególnie liczną grupę stanowiły kobiety, które często pracowały bez umów i zabezpieczeń socjalnych, przesyłając zarobione pieniądze do Polski.
Wielu z nich doświadczyło trudnych warunków, a nawet przestępstw ze strony zorganizowanych grup. Właśnie wtedy ogromną rolę odegrały działania pomocowe podejmowane przez Ewę Skandalis, która regularnie organizowała spotkania integracyjne i pomocowe w Konsulacie RP.
Polskie szkoły, kościół i instytucje na Krecie
Z biegiem lat polonijna społeczność zaczęła się organizować. Powstały:
- polskie szkoły (m.in. w Chanii i Heraklionie),
- polskie przedszkole,
- stała opieka duszpasterska – msze w języku polskim odbywające się w Heraklionie w każdą niedzielę,
- inicjatywy edukacyjne i kulturalne dla dzieci, młodzieży i seniorów.
Obecnie Polonia w Grecji liczy około 12 tysięcy osób, jednak mimo zmniejszenia liczebności nadal pozostaje aktywna i zaangażowana w pielęgnowanie polskiej tożsamości.
Sukcesy Polaków na Krecie i w Grecji
Wśród Polaków mieszkających w Grecji nie brakuje osób, które osiągnęły znaczące sukcesy zawodowe i społeczne. W greckiej lidze piłkarskiej grało ponad 50 polskich piłkarzy i trenerów, m.in. Kazimierz Górski, Krzysztof Warzycha, Andrzej Juskowiak, Emmanuel Olisadebe czy Michał Żewłakow.
W świecie nauki wyróżnia się Wanda Plaiti, oceanograf z Krakowa, pracująca w Helleńskim Centrum Badań Morskich w Heraklionie – pierwsza kobieta w Grecji, która w 1995 roku zeszła batyskafem na głębokość ponad 500 metrów.
Sukcesy odnoszą także Polki prowadzące działalność gospodarczą, m.in. Elżbieta Kallergi – zarządzająca wytwórnią oliwy z oliwek Fabrica Olea, czy właścicielka restauracji Petroula’s Bar w pobliżu słynnej laguny Balos.
Polskie miejsca pamięci na Krecie
Na Krecie znajdują się również ważne polskie miejsca pamięci narodowej. Najważniejszym z nich jest Cmentarz Katolicki w Rethymno, gdzie spoczywają polscy żołnierze polegli w walce o wolność Grecji w latach 1897–1905. Tablica pamiątkowa w języku polskim, greckim i angielskim przypomina o udziale Polaków w międzynarodowych misjach stabilizacyjnych.
Na Brytyjskim Cmentarzu Wojennym w Sudzie pochowany jest również porucznik Zbyszyński – oficer Polskich Sił Powietrznych, poległy w 1943 roku. Konsulat RP od lat dba o te miejsca, organizując coroczne uroczystości upamiętniające.
Znaczenie Polonii i kultury polskiej za granicą
Historia Polaków na Krecie pokazuje, jak ważna jest solidarność, wspólnota i pielęgnowanie narodowej tożsamości poza granicami kraju. Dzięki zaangażowaniu takich osób jak Ewa Skandalis polska kultura, język i pamięć historyczna są w Grecji nadal żywe.
Dziś Polonia na Krecie to nie tylko emigracja zarobkowa, ale także społeczność budująca mosty między Polską a Grecją – poprzez edukację, kulturę, historię i wzajemne wsparcie międzypokoleniowe.