W Europie druga połowa XIX w. była czasem ożywienia obywatelskiego. Kształtowały
się nowoczesne narody oparte nie na autorytecie monarchy, lecz na sile obywateli.
Rewolucja przemysłowa wymusiła migracje za pracą, co osłabiło więzi rodzinne. Ludzie
zaczęli identyfikować się z miejscem pracy i zamieszkania. Fabryki i osiedla robotnicze
integrowały się bardziej niż farma i wieś. Wielkie monarchie cesarskie stawały się coraz
mniej wydolne, a z Zachodu płynęły sygnały, że można żyć inaczej.
Lud Paryża kilkudniową „rewolucją lipcową” 1830 r. wykrzyczał „nie” monarchii absolutnej.
Wiosna Ludów w 1848 naruszyła „święty spokój” Prus i Austrii. W hasłach rewolucjonistów
francuskich, niemieckich, węgierskich i włoskich pojawiły się pierwiastki narodowe. Sukces
włoskiego Risorgimento w 1861 r. pobudzał aspiracje niepodległościowe.
Klęska Rosji w wojnie krymskiej 1856 r. ujawniła słabość monarchii Romanowów.
Patriotycznie nastawione środowiska dostrzegły szansę na polskie „Risorgimento”. Reformy
cara Aleksandra II wprowadzały liberalizację życia politycznego, uwłaszczenie chłopów,
reformę sądownictwa i samorządów. Największa wolność panowała w zaborze austriackim,
w Prusach nie było ustępstw narodowych. Zamiast uśpienia, dążenia narodowe rozbudzały
się.
Gierymski Maksymilian. Patrol powstańczy.
Pod koniec lat 50. XIX w. w Warszawie powstawały tajne grupy konspiracyjne, studiowano
Mickiewicza, Słowackiego, Norwida, europejskich autorów, jak. Jane Austen czy Aleksandra
Hercena. Rozbudzone aspiracje i sprawna samoorganizacja prowadziły do wypowiedzenia
posłuszeństwa Rosji. Okazją do tego stał się pogrzeb Katarzyny Sowińskiej, który 9 czerwca
1860 r. zgromadził tysiące osób, zapowiadając manifestacje w 1861 r. i Powstanie
Styczniowe. Komitet Centralny Narodowy powstał w czerwcu 1862 r., przekształcony w
Rząd Tymczasowy 22 stycznia 1863 r. Powstanie, oparte na taktyce partyzanckiej,
przyciągnęło ochotników z Europy, w tym Włochów pod wodzą Francesco Nullo. Walki
trwały kilkanaście miesięcy; ostatni oddział księdza Brzóski rozbity w kwietniu 1865 r., a
Romuald Traugutt stracony 5 sierpnia 1864 r.
Kolekcja broni powstańczej ze zbiorów im. Tadeusza Kościuszki
Powstanie objęło dużą część dawnej Rzeczypospolitej, lecz partyzancka forma walki nie
dawała szans na zwycięstwo. Śmierć, wywózki, emigracja i represje dotknęły setki tysięcy
Polaków. Było fundamentem przyszłych działań niepodległościowych, inspirując Legiony
Piłsudskiego i Państwo Podziemne. W Krakowie przygotowania były mniej widoczne, lecz
miasto stanowiło szlak wsparcia. Weterani powstania pozostali w pamięci narodowej, a
Piłsudski kształtował strategie niepodległościowe, stawiając na organizację paramilitarną,
własną kadrę dowódczą i umiejętności wojskowe społeczeństwa.
Autor: Robert Springwald
Fundacja im Tadeusza Kościuszki